Οι αντιδράσεις της γαίας από τον James Lovelock, τα οικοσυστήματα και το πέρασμα στο σημείο χωρίς επιστροφή

«Περάσαμε το σημείο που δεν έχει πια γυρισμό»

Του Michael McCarthy, συντάκτη Περιβάλλοντος, 16 Ιανουαρίου 2006

ONLINE edition, εφημερίδα INDEPENDENT

Πριν 30 χρόνια ο επιστήμονας James Lovelock διατύπωσε τη θεωρία ότι η Γη είχε ένα μηχανισμό πλανητικής εμβέλειας με τον οποίο διατηρούσε το περιβάλλον κατάλληλο για την διατήρηση της ζωής. Αυτό το σύστημα το ονόμασε Γαία και είχε γίνει ευρέως αποδεκτό.

Σήμερα πιστεύει ότι η καταστροφή του περιβάλλοντος από τον άνθρωπο έχει θέσει αυτόν τον μηχανισμό σε λειτουργία ενάντια στην ανθρωπότητα.

Το εκπληκτικό συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει είναι ότι δεν υπάρχει λύση στο πρόβλημα των κλιματικών αλλαγών και η ζωή στη Γη θα αλλάξει δραστικά.

Σύμφωνα με τον Καθ. Lovelock, ο πλανήτης πλέον δεν μπορεί να κάνει τίποτε στο θέμα των κλιματικών αλλαγών και ο πολιτισμός μας έχει ελάχιστες πιθανότητες να επιβιώσει όπως είναι σήμερα. Σε μια απόλυτα απαισιόδοξη εκτίμηση της κατάστασης ο καθηγητής δηλώνει ότι οι προσπάθειες να καταπολεμηθούν οι κλιματικές αλλαγές δεν πρόκειται να πετύχουν και ότι είναι ήδη πολύ αργά.

Ο πλανήτης και η ανθρώπινη κοινωνία είναι αντιμέτωπες με την καταστροφή που θα πραγματοποιηθεί σε τέτοια κλίμακα και σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα, που κανείς δε το αντιλαμβάνεται σήμερα.: «Πριν από το τέλος αυτού του αιώνα δισεκατομμύρια θα έχουν πεθάνει και τα λίγα ζευγάρια αναπαραγωγής που θα έχουν απομείνει θα ζουν στην Αρκτική, όπου το κλίμα θα διατηρηθεί ανεκτό»

Κάνοντας την πιο απαισιόδοξη δήλωση που έχει κάνει ποτέ επιστήμονας του επιπέδου του, αναγνωρίζει ότι θα δεχτεί ισχυρή αμφισβήτηση. Αλλά ο άνθρωπος που συνέλαβε ένα εντελώς διαφορετικό τρόπο θεώρησης τη ζωή επί Γης από αυτόν του Δαρβίνου, νιώθει ότι η ίδια του η ανάλυση δεν του αφήνει περιθώρια για πιο αισιόδοξη αντιμετώπιση. Πιστεύει ότι ο αυτό-ρυθμιζόμενος μηχανισμός της Γαίας θα φροντίσει ώστε να μην ελέγξουμε την υπερθέρμανση του πλανήτη.

Κι αυτό γιατί ο μηχανισμός εμπεριέχει εκατομμύρια συστήματα ανάδρασης τα οποία στο παρελθόν συνεργάστηκαν αγαστά ώστε να εξασφαλίσουν ότι η Γη θα είναι πιο δροσερή

από ότι θα ήταν διαφορετικά. Τ ίδια συστήματα θα συνεργαστούν για να ενισχύσουν την υπερθέρμανση που προκαλείται από τις ανθρώπινες δραστηριότητες όπως οι μεταφορές και η ενέργεια, με την εκπομπή αερίων του θερμοκηπίου όπως το διοξείδιο του άνθρακα (CO2 ). Αυτό σημαίνει ότι οι βλαβερές συνέπειες της καταστροφής του αρχαίου μηχανισμού ρύθμισης του ζωντανού μας πλανήτη δεν θα είναι γραμμικές, αλλά θα επιταχυνθούν ανεξέλεγκτα.

Το φαινόμενο αυτό το ονομάζει «Η Εκδίκηση Της Γαίας» και το εξετάζει σε λεπτομέρεια στο νέο του βιβλίο με τον ομώνυμο τίτλο.

Η Γέννηση της Γαίας

Ο Καθ. Lovelock, συνέλαβε την έννοια της Γαίας το 1970 όταν εργαζόμενος για την ΝΑΣΑ στις ΗΠΑ εξέταζε τις πιθανότητες ύπαρξης ζωής στον πλανήτη Άρη, ενώ προειδοποιεί για τους κινδύνους των κλιματικών αλλαγών εδώ και 20 χρόνια.

Ο σύνθετος μηχανισμός που συνέλαβε μπορεί να έμενε για πάντα θαμμένος σε κάποιο επιστημονικό περιοδικό της γεωλογίας αν επέμενε να τον ονομάζει με την αρχική του ονομασία : «Παγκόσμια βιοκυβερνητική τάση»

Ο γείτονας του όμως στο χωριό Bowerchalke, στην περιοχή Wiltshire, ο Νομπελίστας συγγραφέας William Golding (που έγραψε το Lord of The Flies), του πρότεινε να το βαπτίσει με το όνομα της Ελληνίδας θεάς της Γης και έτσι γεννήθηκε η Γαία.

Αργά και σταδιακά το επιστημονικό κατεστημένο πείστηκε για την ορθότητα των βασικών αρχών της θεωρίας, ότι δηλαδή η Γη έχει ένα πλανητικό σύστημα ελέγχου που βασίζεται στις αλληλοεπιδράσεις των ζωντανών οργανισμών με το περιβάλλον και το οποίο λειτουργεί εδώ και δισεκατομμύρια χρόνια για να εξασφαλίσει τη ζωή στον πλανήτη, ρυθμίζοντας τη θερμοκρασία, τη χημική σύνθεση της ατμόσφαιρας και την περιεκτικότητα σε αλάτι των θαλασσών.

Πρόσφατα μάλιστα το κορυφαίο επιστημονικό περιοδικό Nature, διέθεσε δύο σελίδες στον Καθ. Lovelock, για να παρουσιάσει πρόσφατες εξελίξεις. Μάλιστα ανήκει στην ομάδα των επίλεκτων καθηγητών που έκανε την πρώτη ποτέ ενημέρωση πρωθυπουργού για την παγκόσμια υπερθέρμανση, στην Μάργκαρετ Θάτσερ το 1989.

Ο Καθ. Lovelock τώρα 86, δείχνει και ακούγεται τουλάχιστον 20 χρόνια νεότερος και είναι από τη φύση του αισιόδοξος, με ένα σχεδόν μόνιμο χαμόγελο στο πρόσωπο του. Έτσι μου φαίνεται πολύ περίεργο καθισμένοι στο σπίτι του στην Κορνουάλη να συζητάμε για ένα κατάμαυρο μέλλον. Πρέπει να το ένιωσε και ο ίδιος γιατί μου είπε:

«Είμαι συνήθως ευχάριστος τύπος και δεν χαίρομαι να γράφω καταστροφολογικά βιβλία, αλλά δεν βλέπω πως μπορεί να γίνει αλλιώς.» "Αν στον πλανήτη Άρη, που είναι ένας νεκρός πλανήτης, διπλασίαζες τη συγκέντρωση του διοξειδίου του άνθρακα, μπορείς να προβλέψεις με ακρίβεια πόσο θα αυξηθεί η θερμοκρασία του.»

"Στη Γη όμως δεν μπορείς επειδή το οικοσύστημα των ζωντανών οργανισμών αντιδρά. Μόλις αυξηθεί η θερμοκρασία αλλάζουν όλα και αυτή τη στιγμή το σύστημα ενισχύει την αλλαγή. Το πρόβλημα μας είναι πως ότι κάνουμε δεν προκαλεί μια γραμμική αλλαγή θερμοκρασίας, αλλά μια ενισχυμένη αύξηση θερμοκρασίας.»

«Είναι σαν να είσαι σε ένα πλοιάριο πάνω από τους καταρράκτες του Νιαγάρα Όσο δουλεύουν οι μηχανές του όλα είναι εντάξει. Αν όμως σταματήσουν τότε παρασύρεσαι όλο και πιο γρήγορα προς την πτώση και δεν υπάρχει ελπίδα επιστροφής, πας προς τα κάτω.»

Τον ρώτησα ποιο είναι το μήνυμα του βιβλίου του και μου είπε απλά: «Αφύπνιση.» Δραματικές εξελίξεις

Σήμερα η ανησυχία του έχει κορυφωθεί και έχει αλλάξει έμφαση η πρόταση του. Αντί για καταπολέμηση των κλιματικών αλλαγών, ο Καθηγητής καλεί τις κυβερνήσεις της Βρετανίας και των άλλων χωρών να αρχίσουν προετοιμασίες σε μεγάλη κλίμακα για να επιβιώσουμε από το αναπόφευκτο, όπως το αποκαλεί, «κλίμα της κόλασης», όπου στην Ευρώπη θα είναι έως και 8^ο Κελσίου θερμότερο από ότι σήμερα.

Στο τελευταίο κεφάλαιο στο βιβλίο του γράφει: «Τι πρέπει να κάνει μια λογική ευρωπαϊκή κυβέρνηση; Τίποτε άλλο από το να προετοιμαστεί για τα χειρότερα και να θεωρεί ότι ξεπεράσαμε τα όρια.»

Και συνεχίζει στην Independent : «Θα κάνουμε φυσικά ότι μπορούμε για να επιβιώσουμε, αλλά μετά λύπης μου δε μπορώ να δω ότι οι ΗΠΑ και οι αναδυόμενες οικονομίες της Κίνας και της Ινδίας θα κάνουν εγκαίρως τις απαραίτητες περικοπές, καθώς αποτελούν την κύρια πηγή εκπομπών [CO2]. Θα συμβεί το χειρότερο.»

Και συνεχίζει: «Πρέπει να συνειδητοποιήσουμε τους τρομερούς ρυθμούς των αλλαγών και να αντιληφθούμε πόσο λίγος χρόνος έμεινε για δράση, ώστε κάθε κοινωνία και κάθε κράτος να βρει ποια είναι η καλύτερη χρήση των αποθεμάτων του για την επιβίωση του για όσο περισσότερο γίνεται.

Ο Καθ. Lovelock μας καλεί να προσέξουμε και μια άλλη πλευρά της υπερθέρμανσης, ότι δηλαδή η αναμενόμενη αύξηση της θερμοκρασίας εμποδίζεται τεχνητά, επειδή ένα στρώμα σκόνης στην ατμόσφαιρα, προϊόν της παγκόσμιας βιομηχανίας, σκεπάζει όλο το βόρειο ημισφαίριο.

Η «ασπίδα» αυτή μας προστατεύει από την ηλιακή ακτινοβολία (το φαινόμενο ονομάζεται : παγκόσμια σκίαση - "global dimming" ) και διατηρεί την παγκόσμια θερμοκρασία χαμηλότερη κατά μερικούς βαθμούς Κελσίου. Με την αποδιοργάνωση της κοινωνίας και της οικονομίας και την διάλυση της βιομηχανίας που θα ακολουθήσει τις ακραίες κλιματικές αλλαγές, το στρώμα αυτό θα εξαφανιστεί πολύ γρήγορα και η θερμοκρασία θα αυξηθεί πολύ απότομα.

Μια ακόμη συνταρακτική ιδέα από το βιβλίο του είναι η σύνταξη ενός «Οδηγού για επιζώντες της παγκόσμιας υπερθέρμανσης» για να βοηθηθούν όσοι επιζήσουν από την απόλυτη κατάρρευση της κοινωνίας. Το βιβλίο οδηγός θα είναι γραμμένο σε ανθεκτικό χαρτί και όχι ηλεκτρονικά και θα περιέχει τη βασική σωρευμένη επιστημονική γνώση της ανθρωπότητας, πράγματα που τώρα παίρνουμε ως δεδομένα, όπως ποια είναι η θέση μας στο ηλιακό σύστημα ή ότι τα βακτήρια και οι ιοί προκαλούν ασθένειες.

Πλανήτης εν κινδύνω.

Η παγκόσμια υπερθέρμανση που προκαλείται κυρίως από τις μεγάλης κλίμακας εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου όπως το διοξείδιο του άνθρακα αποτελεί σίγουρα την μεγαλύτερη απειλή που αντιμετώπισε ποτέ η ανθρωπότητα γιατί θέτει εν αμφιβόλω τη βιωσιμότητα του πλανήτη.

Ένα παράδειγμα είναι οι πάγοι της Αρκτικής που λιώνουν και σε λίγες δεκαετίες θα έχουν εξαφανισθεί. Πέρα από τις ανησυχίες που εκφράζονται για το τι θα απογίνουν οι πολικές αρκούδες, τίθεται ένα ακόμη πιο σοβαρό θέμα. Επειδή όταν θα εξαφανιστεί ο πάγος ο μαύρος ωκεανός θα απορροφάει την ηλιακή ακτινοβολία και δεν θα αντανακλά στο διάστημα το 90% όπως κάνει τώρα το παγωμένο χιόνι, η θερμοκρασία του πλανήτη θα ανέβει ακόμη περισσότερο.

Τις επόμενες δεκαετίες ραγδαία αυξανόμενες θερμοκρασίες θα σημάνουν ότι η γεωργία δεν θα είναι εφικτή σε τεράστιες περιοχές του πλανήτη όπου ήδη οι κάτοικοι είναι φτωχοί και πεινασμένοι, θα εξαντληθούν αποθέματα πόσιμου νερού για εκατομμύρια και ίσως δισεκατομμύρια ανθρώπων, η άνοδος της στάθμης των θαλασσών θα καταστρέψει σημαντικές παραθαλάσσιες περιοχές. Αναρίθμητοι περιβαλλοντικοί πρόσφυγες θα κατακλύσουν άλλες χώρες, ενώ αστικές υποδομές θα καταστραφούν από ισχυρά ακραία καιρικά φαινόμενα.

Η διεθνής κοινότητα αποδέχεται πλέον την πραγματικότητα της παγκόσμιας υπερθέρμανσης. Στην τελευταία έκθεση της Διακυβερνητικής για τις κλιματικές αλλαγές (IPCC) τονίζεται ότι αναμένεται άνοδος της μέσης θερμοκρασίας έως 5.8^ο C το 2100. Σε περιοχές με υψηλό υψόμετρο, όπως η Βρετανία μπορεί να φθάσει τους 8^ο C. Επειδή η υπερθέρμανση δείχνει να εξελίσσεται ταχύτερα από ότι είχε αρχικά εκτιμηθεί, στην επόμενη έκθεση του 2007 η χρονική κλίμακα θα μειωθεί.

Παρ' όλα αυτά όλοι πιστεύουν στην υπόθεση ότι οι κλιματικές αλλαγές μπορούν να ελεγχθούν αν μειωθούν οι εκπομπές του διοξειδίου του άνθρακα.

Η απάντηση-προειδοποίηση του Lovelock σε αυτό είναι: «ξανασκεφτείτε το!».

Το βιβλίο «Η Εκδίκηση της Γαίας» ('The Revenge of Gaia' by James Lovelock) θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Penguin στις 2 Φεβρουαρίου 2006.

(Απόδοση Τσιπουρίδης Ιωάννης)